Krauze / Czajkowski

Koncert symfoniczny

Wykonawcy:

• Orkiestra Symfoniczna Filharmonii Warmińsko-Mazurskiej
• Alexandr Iradyan – dyrygent
• Zygmunt Krauze – fortepian/kompozytor
• Witold Paprocki – słowo o muzyce

Program:

• Zygmunt Krauze – Serenada na orkiestrę
                                 –  Adieu na rozstrojone pianino i orkiestrę
• Piotr Czajkowski – V Symfonia op. 64

Nieczęsto zdarza się, że spędzając wieczór w filharmonii mamy możliwość spotkać się z kompozytorem wykonywanych dzieł, w dodatku w roli wykonawcy partii solowej. Lecz właśnie na takie niecodzienne doświadczenie będzie udziałem olsztyńskich melomanów: Zygmunt Krauze, kompozytor, pianista, pedagog i organizator życia muzycznego o znaczącym dorobku na wszystkich tych polach, odwiedzi Warmińsko-Mazurską Filharmonię w towarzystwie swojej muzyki. Usłyszymy Serenadę na orkiestrę (1998) oraz Adieu (2003). Pierwszy z utworów olśniewa idyllicznym, nieco onirycznym nastrojem i kunsztowna tkanką melodyczną, a jego niesamowity nastrój wynika między innymi z użycia nietypowego instrumentarium: dzwonka krowiego, karaibskiego bębna stalowego, gongu tajlandzkiego oraz tabli*. Z kolei drugi z utworów — Adieu — sam kompozytor skomentował tak:

„Adieu jest programowym utworem w formie capriccia na pianino solo i orkiestrę. Cały program zawiera się w tytule, który można tłumaczyć w różny sposób. Dla mnie pożegnanie, rozstanie rozumiane jest jako moment, w którym coś się kończy, lecz jednocześnie powstaje nowa sytuacja, otwierają się nowe perspektywy. Tak chyba myśli niepoprawny optymista. Użycie pianina, w dodatku pianina rozstrojonego, podyktowane zostało nie tylko jego walorami dźwiękowymi. Instrument ten, ubogi krewny fortepianu, ma piękną historię i na pewno zasłużył sobie, aby stanąć wreszcie na estradzie obok orkiestry symfonicznej”**.

Symfonia to potężna forma, dająca szerokie pole dla pełnej rozmachu, dojrzałej wypowiedzi artystycznej. To właśnie ona była dla wielu kompozytorów polem rozważań o rzeczach wielkich i ostatecznych. Nie inaczej jest w przypadku V Symfonii e-moll op. 64 Piotra Czajkowskiego, bowiem jej tematem są rozterki człowieka targanego przez los. Wiemy to dzięki kilku wersom pozostawionych na rękopisie:

Program: 

I część symf[onii].
Intr[odukcja]. Całkowite poddanie się losowi, czyli – co jest tym samym – niezgłębionym zamiarom Opatrzności. Allegro.
I) Szepty, wątpliwości, lamenty, wyrzuty wobec… XXX
II) Czyż mam rzucić się w objęcia wiary??? 

Cudowny program, oby tylko udało się go zrealizować***. 

Cała ta symfoniczna podróż wgłąb rozważań nad fatum rozpoczyna się od ciągle powracającego motywu symbolizującego los. Jednym z etapów tej drogi jest piękne solo waltorni w części drugiej, a także słynny walc w części trzeciej. Aż trudno uwierzyć, że komponowanie tego dzieła przysporzyło kompozytorowi wiele trudu; Czajkowski podczas pracy nad utworem stale wątpił w wartość i powodzenie utworu, o czym świadczą dobitnie jego listy****.  Nie mniej jednak udało mu się skomponować utwór, który przeprowadza słuchacza od niepewności do triumfu. Narracja Symfonii sugeruje słuchaczom, że rozterki z pierwszej części rozpraszają się w finale, który napawa optymizmem i radością.

Agnieszka Teodora Żabińska

Zygmunt Krauze

Autor 10 oper, ponad 100 kompozycji symfonicznych, kameralnych i solowych. Współautor pierwszej w Polsce instalacji przestrzenno muzycznej w 1968, później realizowanych w Grazu, Metz, Karlsruhe, Warszawie i Łodzi. Twórczość Zygmunta Krauze inspirowana była początkowo przez dzieła polskiego malarza konstruktywistę Władysława Strzemińskiego i zwana muzyką unistyczną. Ewoluowała następnie w kierunku inspiracji twórczością ludową, by w kolejnych dekadach stać się bardziej ekspresyjną. Nie od dziś utwory Zygmunta Krauze odzwierciedlają też konflikty ludzkie, społeczne oraz niezgodę na brutalność i agresję w konfliktach zbrojnych na świecie: „Tableau Vivant” (stan wojenny w Polsce 1981), „Arabesque” (wojna w Algierii), „De ira, de dolore” (wojna w Ukrainie), „Exodus” (problem migracji z Afryki), a szczególnie „Children’s Requiem” poświęcone dzieciom zabitym w wojnach i konfliktach zbrojnych XXI wieku.

Studia na Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w Warszawie, na wydziałach kompozycji oraz fortepianu, uzupełnił w Paryżu pod kierunkiem Nadii Boulanger. Był profesorem kompozycji Akademii Muzycznej w Łodzi i Warszawie oraz visiting professor Yale University, ESMUC (Barcelona) i eminent corresponding professor Keimyung University (Daegu). Otrzymał doktoraty honoris causa Uniwersytetu Muzycznego w Bukareszcie oraz Akademii Muzycznej w Łodzi. Juror ponad 50 międzynarodowych konkursów dla kompozytorow.

Jako pianista otrzymał I Nagrodę Konkursu Gaudeamus w Amsterdamie w roku 1966. Występował w większości krajów Europy, obu Ameryk i Azji, dając recitale muzyki nowej oraz grając z orkiestrami swoje koncerty fortepianowe. W 1967 założył zespół Warsztat Muzyczny (Music Workshop), z którym przez ponad 25 lat koncertował na trzech kontynentach.

W latach 80. Zygmunt Krauze mieszkał w Paryżu, gdzie na zaproszenie Pierre’a Bouleza był artystycznym doradcą w IRCAM. W tym czasie współpracował z argentyńskim reżyserem Jorge Lavellim i komponował na potrzeby spektakli w Theatre Comedie Francaise oraz Theatre National de la Colline. Jego muzyka teatralna wykonywana była w Paryżu, Lyonie, Barcelonie, Madrycie, Palermo i Meridzie. Prowadził audycje o nowej muzyce w Radio France Musique.

We Francji mianowany Oficerem Legii Honorowej oraz Chevalier des Arts et de Lettres, a w Polsce Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze – Gloria Artis”. Dwie jego kompozycje – opera „Polyeucte” oraz III Koncert fortepianowy zostały wyróżnione nagrodą za Najlepszą Kreację Muzyczną przez Association Professionnelle de la Critique de Théâtre, Musique et Danse. W latach 1987-90 był prezydentem Międzynarodowego Towarzystwa Muzyki Współczesnej, a przez dwie dekady przewodniczącym polskiej sekcji tej organizacji. Jest członkiem honorowym Związku Kompozytorów Polskich, ISCM oraz Towarzystwa im. Witolda Lutosławskiego.

* tradycyjny indyjski instrument złożony drewnianych, glinianych lub miedzianych kociołków, na którym gra się kiściami dłoni lub palcami. Membrany obu naciąga się rzemieniami.

** Cytat pochodzi z książki programowej 46. Festiwalu  Warszawska Jesień. Cyt. za: https://polmic.pl/pl/nowosci-wydawnicze/nuty/adieu–krauze-zygmunt (dostęp 29.08.2026 r.).

*** Zapewne ciekawi Państwa, cóż takiego kryje się pod XXX. Badacze twórczości Czajkowskiego potwierdzają, że w ten sposób ukrywał swoją tożsamość intymną wówczas społecznie nieakceptowaną. http://en.tchaikovsky-research.net/pages/Symphony_No._5 (dostęp 29.08.2026 r.).